Lịch sử ngành công nghiệp dầu mỏ trên thế giới và tại Việt Nam

Ngành công nghiệp dầu mỏ đã và đang đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế, công nghiệp và năng lượng của thế giới. Từ những giếng dầu đầu tiên ở thế kỷ XIX đến các tổ hợp lọc hóa dầu hiện đại, dầu mỏ đã định hình nhiều bước ngoặt lịch sử quan trọng. Theo chân NSRP cùng tìm hiểu về lịch sử dầu mỏ và hành trình phát triển của ngành này trên thế giới và tại Việt Nam.

1. Lịch sử ngành công nghiệp dầu mỏ trên thế giới: Các cột mốc quan trọng

Trước khi dầu mỏ trở thành trụ cột của nền kinh tế hiện đại, lịch sử phát triển của loài người gắn liền với các nguồn năng lượng sơ khai như gỗ và than đá. Cuộc Cách mạng Công nghiệp thế kỷ XVIII, với sự ra đời của động cơ hơi nước và việc sử dụng than quy mô lớn, đã đặt nền móng cho quá trình công nghiệp hóa toàn cầu.

Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XIX–XX, những tiến bộ công nghệ, nhu cầu năng lượng ngày càng cao và các vấn đề môi trường đã thúc đẩy thế giới chuyển dịch sang một nguồn năng lượng linh hoạt và hiệu quả hơn: dầu mỏ. Từ đây, ngành công nghiệp dầu mỏ hiện đại hình thành và nhanh chóng trở thành yếu tố then chốt chi phối kinh tế, chính trị và địa – chiến lược toàn cầu.

Các cột mốc quan trọng trong lịch sử ngành dầu mỏ thế giới gồm:

• Khoảng năm 600 TCN: Người Trung Quốc phát hiện và khai thác dầu mỏ sớm, sử dụng ống dẫn bằng tre – được xem là hình thức “đường ống” thô sơ đầu tiên trong lịch sử.
• Năm 1859: Giếng dầu hiện đại đầu tiên được khoan thành công tại Titusville, Pennsylvania (Mỹ) bởi Edwin Drake, đánh dấu sự ra đời của ngành công nghiệp dầu mỏ hiện đại.

Edwin Drake khoan thành công giếng dầu đầu tiên tại Titusville (Mỹ) vào năm 1859, mở ra ngành công nghiệp dầu mỏ hiện đại.

• Cuối thế kỷ XIX: Dầu hỏa (kerosene) dần thay thế dầu cá voi và các loại dầu chiếu sáng sản xuất từ than đá, mở rộng nhanh chóng thị trường dầu mỏ.
• 1870–1911: Standard Oil của John D. Rockefeller vươn lên thống trị ngành dầu mỏ Mỹ và thế giới, trước khi bị Tòa án Tối cao Mỹ buộc giải thể do độc quyền.
• Đầu thế kỷ XX: Sự phát triển của ô tô, bóng đèn điện và động cơ đốt trong khiến nhu cầu xăng dầu tăng mạnh; đến năm 1919, doanh số xăng vượt dầu hỏa.
• 1901: Phát hiện mỏ Spindletop tại Texas tạo ra “cơn sốt dầu mỏ” lớn, thúc đẩy sự bùng nổ của các công ty dầu khí tại Mỹ.
• Chiến tranh Thế giới thứ nhất: Dầu mỏ khẳng định vai trò là nguồn năng lượng chiến lược và tài sản quân sự quan trọng.
• 1938: Phát hiện dầu mỏ tại Saudi Arabia, mở ra kỷ nguyên Trung Đông trở thành trung tâm năng lượng toàn cầu.
• 1960: Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) được thành lập, đánh dấu bước chuyển quyền kiểm soát dầu mỏ từ các tập đoàn dầu khí phương Tây sang các quốc gia sở hữu tài nguyên.

OPEC ra đời vào năm 1960, đánh dấu bước chuyển quyền kiểm soát dầu mỏ sang các quốc gia sở hữu tài nguyên.

• 1973–1974: Khủng hoảng dầu mỏ do lệnh cấm vận của các nước Arab khiến giá dầu tăng vọt và làm thay đổi chính sách năng lượng toàn cầu.
• Từ cuối thế kỷ XX đến nay: Sự phát triển của khoan ngang, khai thác nước sâu và đặc biệt là công nghệ thủy lực cắt phá (fracking) mở ra kỷ nguyên dầu khí phi truyền thống, làm thay đổi cán cân cung – cầu và địa chính trị năng lượng thế giới.

Những cột mốc trên cho thấy ngành công nghiệp dầu mỏ không chỉ là câu chuyện về năng lượng, mà còn phản ánh sự tiến hóa của công nghệ, quyền lực kinh tế và quan hệ quốc tế trong suốt hơn một thế kỷ qua.

2. Lịch sử công nghiệp dầu mỏ tại Việt Nam

Ngành công nghiệp dầu mỏ Việt Nam hình thành và phát triển từ khát vọng chiến lược về độc lập năng lượng, gắn liền với tầm nhìn xa của Chủ tịch Hồ Chí Minh và quá trình xây dựng đất nước sau chiến tranh. Từ những khảo sát địa chất ban đầu trong điều kiện vô cùng khó khăn, Việt Nam từng bước gây dựng đội ngũ cán bộ khoa học – kỹ thuật, mở rộng hợp tác quốc tế, tiến tới phát hiện và khai thác dầu khí quy mô công nghiệp. Trải qua hơn nửa thế kỷ phát triển, dầu khí đã trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và chủ quyền quốc gia trên biển.

Các cột mốc quan trọng trong lịch sử công nghiệp dầu mỏ Việt Nam:

• Năm 1959: Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm khu công nghiệp dầu khí Baku (Azerbaijan – Liên Xô), khẳng định niềm tin Việt Nam “nhất định sẽ có dầu” và đặt nền móng cho chiến lược phát triển ngành dầu khí.
• 1959–1961: Các chuyên gia Liên Xô phối hợp với cán bộ Việt Nam hoàn thành báo cáo địa chất dầu khí đầu tiên: “Địa chất và triển vọng dầu khí ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”.
• 27/11/1961: Thành lập Đoàn Địa chất 36, khởi đầu cho công tác tìm kiếm – thăm dò dầu khí có hệ thống tại miền Bắc; sau này ngày 27/11 trở thành Ngày Truyền thống ngành Dầu khí Việt Nam.
• 3/2/1975 – 18/3/1975: Phát hiện dòng khí công nghiệp tại giếng khoan 61 Tiền Hải C (Thái Bình), đánh dấu mỏ khí đầu tiên của Việt Nam và được xem là “giếng khoan tổ” của ngành.

Ngày 18/3/1975, dòng khí đầu tiên được phát hiện tại Giếng khoan 61 – đánh dấu mỏ khí đầu tiên của Việt Nam và được xem là “giếng khoan tổ” của ngành

• 3/9/1975: Thành lập Tổng cục Dầu mỏ và Khí đốt, tiền thân của Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam, mở ra giai đoạn phát triển mạnh mẽ sau khi đất nước thống nhất.
• 1978–1980: Việt Nam triển khai hình thức hợp đồng chia sản phẩm dầu khí, thu hút đầu tư nước ngoài, tiếp nhận công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực dầu khí.
• 19/6/1981: Thành lập Liên doanh Dầu khí Việt – Xô (Vietsovpetro), biểu tượng hợp tác chiến lược trong lĩnh vực dầu khí.
• 24/5/1984: Phát hiện dòng dầu công nghiệp tại mỏ Bạch Hổ, đưa Việt Nam chính thức trở thành quốc gia khai thác dầu mỏ.

Tầng dầu công nghiệp đầu tiên được xác định và ngọn đuốc khai thác dầu bùng cháy trên giàn khoan M. Mirchink ngoài khơi Vũng Tàu, đánh dấu Việt Nam chính thức có dầu. (Ảnh đăng trên báo Tuổi Trẻ ngày 10/6/1984)

• 1986–1987: Khai thác thành công dầu từ tầng Mioxen và đặc biệt là tầng đá móng nứt nẻ mỏ Bạch Hổ – một phát hiện mang ý nghĩa khoa học và kinh tế đặc biệt.
• 29/5/1995: Thành lập Tổng Công ty Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam), từng bước hoàn thiện chuỗi giá trị từ thăm dò, khai thác đến chế biến và dịch vụ.

Logo đầu tiên của Petrovietnam

• 29/8/2006: Thành lập Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam, đánh dấu giai đoạn phát triển theo mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước.
• 2009: Dòng sản phẩm thương mại đầu tiên từ Nhà máy Lọc dầu Dung Quất (BSR) xuất xưởng; đây là nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước ngoặt chiến lược chuyển từ xuất khẩu dầu thô sang chế biến sâu, đáp ứng khoảng 30% nhu cầu nhiên liệu trong nước.
• 2018: Dự án Lọc hóa dầu Nghi Sơn (NSRP) tại Thanh Hóa được triển khai xây dựng và đi vào vận hành thương mại, trở thành tổ hợp lọc hóa dầu quy mô lớn với công suất khoảng 10 triệu tấn dầu thô/năm. Dự án do liên doanh Việt Nam – Nhật Bản – Kuwait đầu tư, cung cấp khoảng 40% nhu cầu xăng dầu trong nước, góp phần quan trọng vào bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội khu vực Nam Thanh Hóa.

Dự án Lọc hóa dầu Nghi Sơn (NSRP) chính thức vận hành thương mại vào 23/12/2018 tại Thanh Hóa

Những cột mốc trên phản ánh hành trình phát triển bền bỉ của ngành dầu mỏ Việt Nam – từ những bước đi thăm dò ban đầu đến vị thế một ngành công nghiệp then chốt, góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển và hội nhập của đất nước.

3. Những câu hỏi thú vị về lịch sử dầu mỏ

3.1 Dầu mỏ được phát hiện khi nào?

Dầu mỏ đã được con người biết đến từ hàng nghìn năm trước, với các ghi chép về việc sử dụng nhựa bitum tự nhiên tại Lưỡng Hà cổ đại (khoảng 3.000 TCN) cho xây dựng và chống thấm. Tuy nhiên, ngành công nghiệp dầu mỏ hiện đại chỉ thực sự hình thành từ giữa thế kỷ XIX, khi dầu được khai thác bằng phương pháp khoan công nghiệp.

3.2 Công ty dầu mỏ đầu tiên là công ty nào?

Pennsylvania Rock Oil Company (Mỹ) được xem là công ty dầu mỏ đầu tiên trên thế giới, thành lập năm 1854, với mục tiêu khai thác dầu mỏ phục vụ chiếu sáng và công nghiệp. Đây là tiền đề cho sự ra đời của các “ông lớn” dầu khí sau này như Standard Oil.

3.3 Ai là người khoan giếng dầu đầu tiên?

Edwin L. Drake là người khoan giếng dầu thương mại đầu tiên vào năm 1859 tại Titusville, bang Pennsylvania (Mỹ). Thành công của giếng dầu Drake đã mở ra kỷ nguyên khai thác dầu mỏ quy mô công nghiệp trên toàn thế giới.

3.4 Nước nào sản xuất nhiều dầu mỏ nhất thế giới?

Trong lịch sử hiện đại, Hoa Kỳ là quốc gia sản xuất dầu mỏ lớn nhất thế giới, đặc biệt từ thập niên 2010 nhờ cách mạng dầu đá phiến, vượt qua nhiều quốc gia Trung Đông về sản lượng khai thác hàng ngày.

3.5 Nước nào sản xuất nhiều dầu mỏ nhất thế giới?

Venezuela hiện được đánh giá là quốc gia có trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh lớn nhất thế giới, chủ yếu tập trung tại vành đai dầu nặng Orinoco, dù sản lượng khai thác thực tế còn phụ thuộc vào công nghệ và điều kiện kinh tế – chính trị.

Từ những bước khởi đầu của ngành dầu mỏ trên thế giới đến quá trình hình thành và phát triển tại Việt Nam, dầu mỏ luôn gắn liền với các bước tiến quan trọng của kinh tế và công nghiệp. Hòa cùng dòng chảy lịch sử dầu mỏ trên thế giới, ngành dầu khí Việt Nam đã mở rộng hoạt động từ thăm dò, khai thác đến lọc hóa dầu, trong đó NSRP – Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn là đại diện tiêu biểu cho giai đoạn phát triển hiện đại. Những dấu mốc lịch sử này tiếp tục tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài và bền vững của ngành công nghiệp dầu mỏ.